Algemene Rekenkamer

• Militair transport slaagt er vrijwel altijd in om van A naar B te komen. Het lukt vrijwel altijd om militair transport van A naar B te brengen, bijvoorbeeld door een omrijroute te nemen of door de rijsnelheid van treinen te verlagen. In een oorlogsscenario hebben zulke maatregelen wel substantiële gevolgen voor het dagelijkse verkeer.
• Veel geld nodig voor militaire mobiliteit, maar minister weet niet hoeveel precies. De minister van IenW heeft eerste ramingen gemaakt voor militaire mobiliteit, maar heeft nog geen compleet overzicht van hoeveel geld hiervoor nodig is.
• Veel geld nodig voor militaire mobiliteit, maar minister weet niet hoeveel precies. Figuur 2 laat zien dat er mogelijk € 9,5 miljard nodig is voor militaire mobiliteit, maar dat daarnaast een groot deel van de opgave nog onbekend is.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Plannen leiden niet tot voldoende concrete resultaten. Defensie werkt eraan om de bedrijfsvoering op orde te krijgen, maar dit leidt nog niet tot voldoende concrete resultaten.
• Plannen leiden niet tot voldoende concrete resultaten. Zo is Defensie begonnen met de uitvoering van het integraal verbeterplan voor de beveiliging van militaire objecten. Dat vinden wij positief, maar de doelstellingen voor 2025 zijn nog niet afdoende bereikt. De beveiliging blijft daarom, zeker gezien de huidige dreiging, een ernstige onvolkomenheid.
• € 4,3 miljard aan fouten en onzekerheden DMF. Uit ons onderzoek blijkt echter dat Defensie dit regelmatig niet voldoende onderbouwt, en dat is niet volgens de regels. We constateren bij het DMF (begrotingshoofdstuk K) in totaal € 4,3 miljard aan fouten en onzekerheden in de aangegane verplichtingen.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Tenslotte zien we dat het aantal asielzoekers en secundaire migranten dat bij een binnengrenscontrole werd aangetroffen, daalde. Deze aantallen lagen altijd al laag en halveerden sinds de herinvoering van de binnengrenscontroles.
• Samenvattend wijzen de eerste resultaten van de herinvoering van binnengrenscontroles er niet op dat hiermee de kabinetsdoelen sneller worden bereikt dan met de eerdere MTV-controles.

• De minister van Defensie heeft onvoldoende inzicht in de uitgaven. De Algemene Rekenkamer concludeert dat de minister van Defensie niet kan aangeven of achterhalen hoeveel publiek geld er besteed wordt aan de derde hoofdtaak van de krijgsmacht.
• De minister van Defensie heeft onvoldoende inzicht in de uitgaven. Wij hebben berekend dat de minister van Defensie jaarlijks gemiddeld minstens € 674 miljoen heeft besteed aan de derde hoofdtaak.
• De minister van Defensie was doeltreffend bij ondersteuning van civiele autoriteiten. De Algemene Rekenkamer concludeert dat de minister van Defensie doeltreffend was in het ondersteunen van civiele autoriteiten, ondanks de tekortkomingen in de beleidsvoorbereiding en -evaluatie.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Structureel tekort aan juridisch personeel en geen zaakvolgsysteem bij Defensie. Uit ons onderzoek blijkt dat de juridische afdeling van het ministerie van Defensie kampt met een structureel tekort aan juridisch personeel.
• Structureel tekort aan juridisch personeel en geen zaakvolgsysteem bij Defensie. Ook beschikt het ministerie niet over een zaakvolgsysteem systeem dat het bijhouden van RVS-aanvragen ondersteunt.
• Inzet externe deskundigen kost extra tijd. Meestal (in 70% van de voorkomende gevallen) schakelt het ministerie of de veteraan een medisch adviseur in. Zaken waarin dit gebeurt, duren al snel een jaar langer dan zaken waarin dit niet gebeurt.

• Veel inspanningen geleverd maar in de praktijk onvoldoende resultaat. Dit heeft in 2024 niet geleid tot concrete verbeteringen: uit defensietesten blijkt dat belangrijke militaire objecten onvoldoende beveiligd zijn en dat het beveiligingsbewustzijn onder defensiemedewerkers nog ernstig tekort schiet.
• Veel inspanningen geleverd maar in de praktijk onvoldoende resultaat. In 2024 zagen wij wel vooruitgang op verschillende meerjarig bestaande onvolkomenheden, zoals bij het inkoopbeheer.
• Bezwaar beveiliging militaire objecten. De beveiliging van de militaire objecten was voor het derde opeenvolgende jaar niet op orde. Dit was voor de Algemene Rekenkamer reden om op 2 april 2025 bezwaar te maken.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Fysieke beveiliging van het NAFIN is onvoldoende. Maar een tweede conclusie is dat de fysieke beveiliging van het NAFIN onvoldoende is.
• Fysieke beveiliging van het NAFIN is onvoldoende. Dit leidt ons tot de conclusie dat Nederland in een zeer gespannen geopolitieke situatie militair gezien onvoldoende alert is op sabotagerisico’s door statelijke actoren.
• Beperkte militaire regie en controle vanuit Defensie over het netwerk. De derde conclusie is dat het ontbreekt aan militaire regie en controle vanuit Defensie over het netwerk.

• Conclusies. Het benodigde levensduurkostenbudget voor de nieuwe onderzeeboten is sinds ons laatste rapport toegenomen en het kostenoverzicht is niet compleet.
• Conclusies. De minister van Defensie kan meer doen om de toekomstige kosten en risico’s in beeld te brengen en moet ook meer kosten tot de levensduurkosten toerekenen.
• Conclusies. De keuze voor de aanschaf van een vierde onderzeeboot wordt niet langer door de normen onderbouwd.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Problemen bedrijfsvoering groter, risico voor slagkracht. We constateren tegelijkertijd dat er te weinig urgentie is voor het op orde brengen van de bedrijfsvoering, bijvoorbeeld bij onderdelen met risico’s voor de veiligheid zoals de beveiliging van militaire objecten, het beheer van cryptografiemiddelen en het beheer van munitie.
• Problemen bedrijfsvoering groter, risico voor slagkracht. Het Ministerie van Defensie heeft te maken met langdurige, zich opstapelende problemen in de bedrijfsvoering. Dit blijkt uit het aantal van 7 onvolkomenheden.
• Problemen bedrijfsvoering groter, risico voor slagkracht. De minister heeft in 2023 het tij niet weten te keren. Sterker nog: de problemen in de bedrijfsvoering worden groter, ondanks de inspanningen van de minister van Defensie, en dit raakt de slagkracht van Defensie.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Onze conclusies. We constateren daarnaast dat 63% van de investeringsprojecten vertraagd is. De verplichte evaluatiefase van grote investeringsprojecten in het Defensie Materieel Proces, de E-fase, wordt nauwelijks uitgevoerd terwijl dit wel belangrijke lessen op kan leveren voor toekomstige verwervingstrajecten voor defensiematerieel.
• Onze conclusies. Onze oordelen over de beleidsinformatie, de bedrijfsvoeringsinformatie en de financiële informatie in het jaarverslag van het Defensiematerieelbegrotingsfonds zijn positief, met uitzondering van ons oordeel over de rechtmatigheid van de verplichtingen.

• Bedrijfsvoering moet verder verbeteren. We signaleren daarnaast dat commandanten steeds meer verantwoordelijkheden toebedeeld krijgen en dat onnodige bureaucratie binnen de defensieorganisatie de bedrijfsvoering bemoeilijkt.
• Bedrijfsvoering moet verder verbeteren. De minister van Defensie zal verder moeten investeren in een toekomstbestendige bedrijfsvoering.
• Beveiliging van militaire objecten niet op orde. We constateren dat de militaire objecten die het zwaarst beveiligd horen te zijn, dat in de praktijk niet zijn.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Hardnekkige problemen in de bedrijfsvoering. De bedrijfsvoering van het Ministerie van Defensie was ook in 2021 niet op orde. In het vastgoed-, inkoop- en munitiebeheer was nog altijd sprake van hardnekkige problemen.
• Hardnekkige problemen in de bedrijfsvoering. Bij andere onderdelen van de bedrijfsvoering zoals inkoopbeheer zien we dat het ministerie de waarborgen voor een rechtmatige en doelmatige uitvoering niet consistent naleeft. Dit leidde in 2021 tot omvangrijke fouten en onzekerheden bij het inkoopbeheer.
• Ook meer geld vraagt om keuzes. Er moet beleid gemaakt worden waarbij voor de krijgsmacht duidelijke prioriteiten worden gesteld.

• Operationele slagkracht en toekomstbestendigheid van de I&V-diensten staan onder druk. Nieuwe waarborgen uit de Wiv 2017 beperken de inzet van bepaalde bijzondere bevoegdheden.
• Operationele slagkracht en toekomstbestendigheid van de I&V-diensten staan onder druk. Daarnaast zien we bij operationele teams – om de Wiv 2017 rechtmatig uit te voeren – een toename van administratieve handelingen waardoor minder tijd overblijft voor het uitvoeren van onderzoek in het belang van de nationale veiligheid.
• Operationele slagkracht en toekomstbestendigheid van de I&V-diensten staan onder druk. De inlichtingenpositie van de I&V-diensten staat daarenboven onder druk omdat de implementatie van de Wiv 2017 is onderschat en nog niet is afgerond.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Uitkomsten onderzoek: geen van de bezuinigingen is gehaald. Als voorbeeld: het weer kopen van gevechtstanks kost meer dan € 1 miljard. Wij concluderen dat dit bijna 8 maal duurder uitvalt dan wanneer de na 2011 door Nederland verkochte tanks waren geüpgraded naar hetzelfde type in plaats van verkocht.
• Aanpassingen in begroting en administratie nodig om inzicht in bezuinigingen te krijgen. De Algemene Rekenkamer heeft de 4 casussen in dit rapport zelf moeten reconstrueren omdat de administratie van het Ministerie van Defensie zelfs na tien jaar geen realisatiecijfers kan produceren.
• Geordend en toegankelijk archief essentieel voor democratische controle. Daarom oordelen we dat het archief van het Ministerie van Defensie niet in de goede, geordende en toegankelijke staat is die de Archiefwet voorschrijft.

• Kortetermijndenken vergroot het probleem. In de verantwoordingsonderzoeken over 2018, 2019 en dit jaar zien we dat het Ministerie van Defensie deze kortetermijnbenadering ook voor de instandhouding van het vastgoed toepast(e). De uitgaven voor reparaties, correctief onderhoud, gingen ten koste van het budget voor het preventief onderhoud.
• Budget en opdracht moeten in balans. De minister heeft in 2020 een stap gezet en de invulling van de opdrachten aan de defensieonderdelen laten aanpassen aan het beschikbare budget.
• Herstel is lastige opgave. Zowel het budget verhogen als naar beneden bijstellen levert de minister een lastige taak op.

• Daardoor zitten er in het verdere ontwerpproces volgens ons risico’s die niet allemaal zijn afgedekt door passende risicobedragen.
• Samen met niet verwerkte kosten constateert de Algemene Rekenkamer door eigen berekeningen dat het budget tenminste € 730 miljoen hoger ligt dan in de vertrouwelijke bijlage van de B-brief staat vermeld.
• Doordat de minister het budget een aantal malen verhoogde, zijn investeringen in en verwerving van andere wapensystemen uitgesteld. Daarmee dreigt het onderzeebootproject andere aankopen nog verder te verdringen.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Uit ons onderzoek blijkt dat het IT-systeem van de balie en het selfservicesysteem operationeel zijn zonder de vereiste goedkeuring. Daardoor is niet vastgesteld dat ze veilig zijn.
• In ons onderzoek bleek dat het IT-systeem voor de balie en het pre-assessmentsysteem nog niet onderworpen waren aan de voorgeschreven beveiligingstests.
• Ook is er geen cyberoefening gedaan voor het grenstoezicht. Hierdoor is onzeker of de reactie vanuit het Ministerie van Defensie op een cyberaanval in de praktijk van het grenstoezicht effectief is.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Tekenen van modernisering en herstel. De investeringen zijn fors toegenomen, tot meer dan € 2,5 miljard.
• Tekenen van modernisering en herstel. Het herstel van de bedrijfsvoering van het ministerie blijkt uit het feit dat wij dit jaar 2 onvolkomenheden kunnen laten vervallen.
• Weerbarstige problemen in fundament organisatie. Tegelijkertijd zien wij dat de situatie van het Ministerie van Defensie op een aantal plekken niet verbetert of zelfs verslechtert.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• 3.1 DMP-fase A: Behoeftestelling. 3. Zorg voor reëel inzicht in financiële ruimte, eventueel vertrouwelijk
• 3.2 DMP-fase B: Onderzoek. 4. Maak een alternatievenvergelijking
• 3.2 DMP-fase B: Onderzoek. 5. Beoordeel werkgelegenheid op landelijk niveau

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Deelproblemen onderling afhankelijk, de traagste bepaalt het tempo. Zo is de gereedheid van het materieel al enige jaren onder de maat, is er een gebrek aan personeel, is er achterstand in het onderhoud van vastgoed en loopt de vernieuwing van de IT-infrastructuur vertraging op.
• Deelproblemen onderling afhankelijk, de traagste bepaalt het tempo. Deze problemen zijn niet los van elkaar te verhelpen, dus bepaalt de traagste ontwikkeling de snelheid van het oplossen ervan.
• Onvolkomenheden en risico’s in de bedrijfsvoering. De minister kampt nog steeds met een aantal onvolkomenheden en wij zien een aantal risico’s in de bedrijfsvoering.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• De conclusie uit de joint audit is dan ook dat de ministeries van de partnerlanden zelf de nodige maatregelen moeten nemen om te controleren of de betalingsverzoeken die ze ontvangen (calls for funds) correct zijn.
• De Algemene Rekenkamer concludeert dat de Nederlandse minister van Defensie een ordelijk en controleerbaar proces heeft ingericht voor het verwerken van calls for funds en het doen van betalingen aan het programma.
• Het ministerie heeft echter wel te lang (tot 2017) blind gevaren op Amerikaanse informatie, vooral die over de controle op facturen van LM/P&W.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Onze conclusies. Doordat onvoldoende materieel voorhanden was om te kunnen oefenen, waren eenheden op het moment van uitzending nog niet inzetgereed maar moesten delen van die voorbereiding nog in het missiegebied plaatsvinden.
• Onze conclusies. Structurele tekorten aan materieel en onderdelen moesten met creativiteit opgelost worden en de commandanten van de LRRPTG werden gedwongen tot keuzes tussen het behoud van het materieel, de effectiviteit van de missie en de veiligheid van hun mensen.
• Onze conclusies. De voetafdruk die een missie achterlaat in de rest van de krijgsmacht, ook al is die missie in grootte en doorlooptijd beperkt, is vaak groter dan de omvang van de missie zou doen vermoeden.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Onze conclusies. De minister van Defensie staat voor een grote uitdaging om de krijgsmacht financieel en operationeel op evenwichtige wijze toekomstbestendig te maken.
• Vele verbeterplannen vergen coördinatie. We zien al de aanzet van een dergelijke regie. Tegelijkertijd stellen we vast dat veel plannen nog geïsoleerd en op afzonderlijke terreinen worden uitgevoerd.
• Materiële gereedheid wordt aangepakt, aanpak personele gereedheid begonnen. Het in 2016 ingezette plan van aanpak voor de verbetering van de materiële gereedheid leidde in 2017 tot zichtbare verbeteringen in de logistieke keten, maar nog niet tot een verbetering van de materiële gereedheid als resultaat daarvan.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.