Algemene Rekenkamer

• Militair transport slaagt er vrijwel altijd in om van A naar B te komen. Het lukt vrijwel altijd om militair transport van A naar B te brengen, bijvoorbeeld door een omrijroute te nemen of door de rijsnelheid van treinen te verlagen. In een oorlogsscenario hebben zulke maatregelen wel substantiële gevolgen voor het dagelijkse verkeer.
• Veel geld nodig voor militaire mobiliteit, maar minister weet niet hoeveel precies. De minister van IenW heeft eerste ramingen gemaakt voor militaire mobiliteit, maar heeft nog geen compleet overzicht van hoeveel geld hiervoor nodig is.
• Veel geld nodig voor militaire mobiliteit, maar minister weet niet hoeveel precies. Figuur 2 laat zien dat er mogelijk € 9,5 miljard nodig is voor militaire mobiliteit, maar dat daarnaast een groot deel van de opgave nog onbekend is.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Plannen leiden niet tot voldoende concrete resultaten. Defensie werkt eraan om de bedrijfsvoering op orde te krijgen, maar dit leidt nog niet tot voldoende concrete resultaten.
• Plannen leiden niet tot voldoende concrete resultaten. Zo is Defensie begonnen met de uitvoering van het integraal verbeterplan voor de beveiliging van militaire objecten. Dat vinden wij positief, maar de doelstellingen voor 2025 zijn nog niet afdoende bereikt. De beveiliging blijft daarom, zeker gezien de huidige dreiging, een ernstige onvolkomenheid.
• € 4,3 miljard aan fouten en onzekerheden DMF. Uit ons onderzoek blijkt echter dat Defensie dit regelmatig niet voldoende onderbouwt, en dat is niet volgens de regels. We constateren bij het DMF (begrotingshoofdstuk K) in totaal € 4,3 miljard aan fouten en onzekerheden in de aangegane verplichtingen.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Tenslotte zien we dat het aantal asielzoekers en secundaire migranten dat bij een binnengrenscontrole werd aangetroffen, daalde. Deze aantallen lagen altijd al laag en halveerden sinds de herinvoering van de binnengrenscontroles.
• Samenvattend wijzen de eerste resultaten van de herinvoering van binnengrenscontroles er niet op dat hiermee de kabinetsdoelen sneller worden bereikt dan met de eerdere MTV-controles.

• De minister van Defensie heeft onvoldoende inzicht in de uitgaven. De Algemene Rekenkamer concludeert dat de minister van Defensie niet kan aangeven of achterhalen hoeveel publiek geld er besteed wordt aan de derde hoofdtaak van de krijgsmacht.
• De minister van Defensie heeft onvoldoende inzicht in de uitgaven. Wij hebben berekend dat de minister van Defensie jaarlijks gemiddeld minstens € 674 miljoen heeft besteed aan de derde hoofdtaak.
• De minister van Defensie was doeltreffend bij ondersteuning van civiele autoriteiten. De Algemene Rekenkamer concludeert dat de minister van Defensie doeltreffend was in het ondersteunen van civiele autoriteiten, ondanks de tekortkomingen in de beleidsvoorbereiding en -evaluatie.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Structureel tekort aan juridisch personeel en geen zaakvolgsysteem bij Defensie. Uit ons onderzoek blijkt dat de juridische afdeling van het ministerie van Defensie kampt met een structureel tekort aan juridisch personeel.
• Structureel tekort aan juridisch personeel en geen zaakvolgsysteem bij Defensie. Ook beschikt het ministerie niet over een zaakvolgsysteem systeem dat het bijhouden van RVS-aanvragen ondersteunt.
• Inzet externe deskundigen kost extra tijd. Meestal (in 70% van de voorkomende gevallen) schakelt het ministerie of de veteraan een medisch adviseur in. Zaken waarin dit gebeurt, duren al snel een jaar langer dan zaken waarin dit niet gebeurt.

• Veel inspanningen geleverd maar in de praktijk onvoldoende resultaat. Dit heeft in 2024 niet geleid tot concrete verbeteringen: uit defensietesten blijkt dat belangrijke militaire objecten onvoldoende beveiligd zijn en dat het beveiligingsbewustzijn onder defensiemedewerkers nog ernstig tekort schiet.
• Veel inspanningen geleverd maar in de praktijk onvoldoende resultaat. In 2024 zagen wij wel vooruitgang op verschillende meerjarig bestaande onvolkomenheden, zoals bij het inkoopbeheer.
• Bezwaar beveiliging militaire objecten. De beveiliging van de militaire objecten was voor het derde opeenvolgende jaar niet op orde. Dit was voor de Algemene Rekenkamer reden om op 2 april 2025 bezwaar te maken.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Fysieke beveiliging van het NAFIN is onvoldoende. Maar een tweede conclusie is dat de fysieke beveiliging van het NAFIN onvoldoende is.
• Fysieke beveiliging van het NAFIN is onvoldoende. Dit leidt ons tot de conclusie dat Nederland in een zeer gespannen geopolitieke situatie militair gezien onvoldoende alert is op sabotagerisico’s door statelijke actoren.
• Beperkte militaire regie en controle vanuit Defensie over het netwerk. De derde conclusie is dat het ontbreekt aan militaire regie en controle vanuit Defensie over het netwerk.

• Conclusies. Het benodigde levensduurkostenbudget voor de nieuwe onderzeeboten is sinds ons laatste rapport toegenomen en het kostenoverzicht is niet compleet.
• Conclusies. De minister van Defensie kan meer doen om de toekomstige kosten en risico’s in beeld te brengen en moet ook meer kosten tot de levensduurkosten toerekenen.
• Conclusies. De keuze voor de aanschaf van een vierde onderzeeboot wordt niet langer door de normen onderbouwd.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Problemen bedrijfsvoering groter, risico voor slagkracht. We constateren tegelijkertijd dat er te weinig urgentie is voor het op orde brengen van de bedrijfsvoering, bijvoorbeeld bij onderdelen met risico’s voor de veiligheid zoals de beveiliging van militaire objecten, het beheer van cryptografiemiddelen en het beheer van munitie.
• Problemen bedrijfsvoering groter, risico voor slagkracht. Het Ministerie van Defensie heeft te maken met langdurige, zich opstapelende problemen in de bedrijfsvoering. Dit blijkt uit het aantal van 7 onvolkomenheden.
• Problemen bedrijfsvoering groter, risico voor slagkracht. De minister heeft in 2023 het tij niet weten te keren. Sterker nog: de problemen in de bedrijfsvoering worden groter, ondanks de inspanningen van de minister van Defensie, en dit raakt de slagkracht van Defensie.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Onze conclusies. We constateren daarnaast dat 63% van de investeringsprojecten vertraagd is. De verplichte evaluatiefase van grote investeringsprojecten in het Defensie Materieel Proces, de E-fase, wordt nauwelijks uitgevoerd terwijl dit wel belangrijke lessen op kan leveren voor toekomstige verwervingstrajecten voor defensiematerieel.
• Onze conclusies. Onze oordelen over de beleidsinformatie, de bedrijfsvoeringsinformatie en de financiële informatie in het jaarverslag van het Defensiematerieelbegrotingsfonds zijn positief, met uitzondering van ons oordeel over de rechtmatigheid van de verplichtingen.

• Bedrijfsvoering moet verder verbeteren. We signaleren daarnaast dat commandanten steeds meer verantwoordelijkheden toebedeeld krijgen en dat onnodige bureaucratie binnen de defensieorganisatie de bedrijfsvoering bemoeilijkt.
• Bedrijfsvoering moet verder verbeteren. De minister van Defensie zal verder moeten investeren in een toekomstbestendige bedrijfsvoering.
• Beveiliging van militaire objecten niet op orde. We constateren dat de militaire objecten die het zwaarst beveiligd horen te zijn, dat in de praktijk niet zijn.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Hardnekkige problemen in de bedrijfsvoering. De bedrijfsvoering van het Ministerie van Defensie was ook in 2021 niet op orde. In het vastgoed-, inkoop- en munitiebeheer was nog altijd sprake van hardnekkige problemen.
• Hardnekkige problemen in de bedrijfsvoering. Bij andere onderdelen van de bedrijfsvoering zoals inkoopbeheer zien we dat het ministerie de waarborgen voor een rechtmatige en doelmatige uitvoering niet consistent naleeft. Dit leidde in 2021 tot omvangrijke fouten en onzekerheden bij het inkoopbeheer.
• Ook meer geld vraagt om keuzes. Er moet beleid gemaakt worden waarbij voor de krijgsmacht duidelijke prioriteiten worden gesteld.

• Operationele slagkracht en toekomstbestendigheid van de I&V-diensten staan onder druk. Nieuwe waarborgen uit de Wiv 2017 beperken de inzet van bepaalde bijzondere bevoegdheden.
• Operationele slagkracht en toekomstbestendigheid van de I&V-diensten staan onder druk. Daarnaast zien we bij operationele teams – om de Wiv 2017 rechtmatig uit te voeren – een toename van administratieve handelingen waardoor minder tijd overblijft voor het uitvoeren van onderzoek in het belang van de nationale veiligheid.
• Operationele slagkracht en toekomstbestendigheid van de I&V-diensten staan onder druk. De inlichtingenpositie van de I&V-diensten staat daarenboven onder druk omdat de implementatie van de Wiv 2017 is onderschat en nog niet is afgerond.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Uitkomsten onderzoek: geen van de bezuinigingen is gehaald. Als voorbeeld: het weer kopen van gevechtstanks kost meer dan € 1 miljard. Wij concluderen dat dit bijna 8 maal duurder uitvalt dan wanneer de na 2011 door Nederland verkochte tanks waren geüpgraded naar hetzelfde type in plaats van verkocht.
• Aanpassingen in begroting en administratie nodig om inzicht in bezuinigingen te krijgen. De Algemene Rekenkamer heeft de 4 casussen in dit rapport zelf moeten reconstrueren omdat de administratie van het Ministerie van Defensie zelfs na tien jaar geen realisatiecijfers kan produceren.
• Geordend en toegankelijk archief essentieel voor democratische controle. Daarom oordelen we dat het archief van het Ministerie van Defensie niet in de goede, geordende en toegankelijke staat is die de Archiefwet voorschrijft.

• Kortetermijndenken vergroot het probleem. In de verantwoordingsonderzoeken over 2018, 2019 en dit jaar zien we dat het Ministerie van Defensie deze kortetermijnbenadering ook voor de instandhouding van het vastgoed toepast(e). De uitgaven voor reparaties, correctief onderhoud, gingen ten koste van het budget voor het preventief onderhoud.
• Budget en opdracht moeten in balans. De minister heeft in 2020 een stap gezet en de invulling van de opdrachten aan de defensieonderdelen laten aanpassen aan het beschikbare budget.
• Herstel is lastige opgave. Zowel het budget verhogen als naar beneden bijstellen levert de minister een lastige taak op.

• Daardoor zitten er in het verdere ontwerpproces volgens ons risico’s die niet allemaal zijn afgedekt door passende risicobedragen.
• Samen met niet verwerkte kosten constateert de Algemene Rekenkamer door eigen berekeningen dat het budget tenminste € 730 miljoen hoger ligt dan in de vertrouwelijke bijlage van de B-brief staat vermeld.
• Doordat de minister het budget een aantal malen verhoogde, zijn investeringen in en verwerving van andere wapensystemen uitgesteld. Daarmee dreigt het onderzeebootproject andere aankopen nog verder te verdringen.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Uit ons onderzoek blijkt dat het IT-systeem van de balie en het selfservicesysteem operationeel zijn zonder de vereiste goedkeuring. Daardoor is niet vastgesteld dat ze veilig zijn.
• In ons onderzoek bleek dat het IT-systeem voor de balie en het pre-assessmentsysteem nog niet onderworpen waren aan de voorgeschreven beveiligingstests.
• Ook is er geen cyberoefening gedaan voor het grenstoezicht. Hierdoor is onzeker of de reactie vanuit het Ministerie van Defensie op een cyberaanval in de praktijk van het grenstoezicht effectief is.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Tekenen van modernisering en herstel. De investeringen zijn fors toegenomen, tot meer dan € 2,5 miljard.
• Tekenen van modernisering en herstel. Het herstel van de bedrijfsvoering van het ministerie blijkt uit het feit dat wij dit jaar 2 onvolkomenheden kunnen laten vervallen.
• Weerbarstige problemen in fundament organisatie. Tegelijkertijd zien wij dat de situatie van het Ministerie van Defensie op een aantal plekken niet verbetert of zelfs verslechtert.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• 3.1 DMP-fase A: Behoeftestelling. 3. Zorg voor reëel inzicht in financiële ruimte, eventueel vertrouwelijk
• 3.2 DMP-fase B: Onderzoek. 4. Maak een alternatievenvergelijking
• 3.2 DMP-fase B: Onderzoek. 5. Beoordeel werkgelegenheid op landelijk niveau

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Deelproblemen onderling afhankelijk, de traagste bepaalt het tempo. Zo is de gereedheid van het materieel al enige jaren onder de maat, is er een gebrek aan personeel, is er achterstand in het onderhoud van vastgoed en loopt de vernieuwing van de IT-infrastructuur vertraging op.
• Deelproblemen onderling afhankelijk, de traagste bepaalt het tempo. Deze problemen zijn niet los van elkaar te verhelpen, dus bepaalt de traagste ontwikkeling de snelheid van het oplossen ervan.
• Onvolkomenheden en risico’s in de bedrijfsvoering. De minister kampt nog steeds met een aantal onvolkomenheden en wij zien een aantal risico’s in de bedrijfsvoering.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• De conclusie uit de joint audit is dan ook dat de ministeries van de partnerlanden zelf de nodige maatregelen moeten nemen om te controleren of de betalingsverzoeken die ze ontvangen (calls for funds) correct zijn.
• De Algemene Rekenkamer concludeert dat de Nederlandse minister van Defensie een ordelijk en controleerbaar proces heeft ingericht voor het verwerken van calls for funds en het doen van betalingen aan het programma.
• Het ministerie heeft echter wel te lang (tot 2017) blind gevaren op Amerikaanse informatie, vooral die over de controle op facturen van LM/P&W.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Onze conclusies. Doordat onvoldoende materieel voorhanden was om te kunnen oefenen, waren eenheden op het moment van uitzending nog niet inzetgereed maar moesten delen van die voorbereiding nog in het missiegebied plaatsvinden.
• Onze conclusies. Structurele tekorten aan materieel en onderdelen moesten met creativiteit opgelost worden en de commandanten van de LRRPTG werden gedwongen tot keuzes tussen het behoud van het materieel, de effectiviteit van de missie en de veiligheid van hun mensen.
• Onze conclusies. De voetafdruk die een missie achterlaat in de rest van de krijgsmacht, ook al is die missie in grootte en doorlooptijd beperkt, is vaak groter dan de omvang van de missie zou doen vermoeden.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Onze conclusies. De minister van Defensie staat voor een grote uitdaging om de krijgsmacht financieel en operationeel op evenwichtige wijze toekomstbestendig te maken.
• Vele verbeterplannen vergen coördinatie. We zien al de aanzet van een dergelijke regie. Tegelijkertijd stellen we vast dat veel plannen nog geïsoleerd en op afzonderlijke terreinen worden uitgevoerd.
• Materiële gereedheid wordt aangepakt, aanpak personele gereedheid begonnen. Het in 2016 ingezette plan van aanpak voor de verbetering van de materiële gereedheid leidde in 2017 tot zichtbare verbeteringen in de logistieke keten, maar nog niet tot een verbetering van de materiële gereedheid als resultaat daarvan.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Verbetering logistieke keten actief ter hand genomen; niet langer ernstige onvolkomenheid. De voortvarende aanpak van de problematiek in de logistieke keten vormt voor ons aanleiding deze problematiek niet langer als een ernstige onvolkomenheid aan te merken.
• Twee onvolkomenheden opgelost; twee nieuwe onvolkomenheden. Het aantal onvolkomenheden in de bedrijfsvoering van het Ministerie van Defensie is in 2016 gelijk aan dat van 2015.
• Twee onvolkomenheden opgelost; twee nieuwe onvolkomenheden. Twee onvolkomenheden (Enterprise Resource Planningsysteem, ERP en verplichtingenbeheer) zijn opgelost, het IT-beheer en het autorisatiebeheer zijn nog steeds onvolkomenheden en er zijn twee nieuwe onvolkomenheden bij gekomen, te weten informatiebeveiliging en inkoopbeheer.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Onze conclusies. Defensie moet scherper keuzes maken en gerichter en zakelijker gaan werken aan het verhogen van de gereedheid van eenheden en aan de benodigde innovatie.
• Inzetbaarheid krijgsmacht afgenomen. In 2015 behaalde 59% van de eenheden de gestelde operationele doelen.
• Onderhoudsproces materieel niet op orde. De gereedheid van de krijgsmachteenheden wordt in belangrijke mate belemmerd doordat veel materieel niet (tijdig) beschikbaar is, bijvoorbeeld doordat het voor onderhoud langdurig uit de roulatie is.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Conclusies. De wijze waarop het kabinet taakstellingen en intensiveringen voor de AIVD heeft onderbouwd, voldoet niet aan de uitgangspunten van verantwoord bezuinigen en hervormen en hield geen rekening met de tijd en techniek die nodig is om een informatiepositie op te bouwen en te onderhouden.
• Conclusies. De maatregelen waarmee de AIVD invulling geeft aan deze taakstellingen waren primair gericht op de korte termijn en kapten het meerjarenperspectief af. Bij de invulling van de intensiveringen zien wij de noodzakelijke borging van het meerjarenperspectief (nog) onvoldoende terugkeren.

• Defensie trekt niet vol te houden wissel op zichzelf. De bedrijfsvoering is complex en functioneert nog verre van optimaal. Tekorten aan reserveonderdelen en onderhoudscapaciteit zorgen dat materieel soms lange tijd stilstaat.
• Defensie trekt niet vol te houden wissel op zichzelf. Wanneer de minister van Defensie de operationele doelen en financiële middelen weer in balans wil brengen en de bedrijfsvoering soepel wil laten functioneren, dan zal zij scherper prioriteiten moeten stellen.
• Personele capaciteit niet in balans met uit te voeren taken. Op sommige plaatsen blijkt dat de resterende personele capaciteit te klein is om de gestelde taken uit te voeren.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Conclusies. De inrichting van het stelsel met vijfentwintig autonome veiligheidsregio’s maakt het lastig om landelijke samenwerking en uitwisseling van kennis en informatie van de grond te krijgen.
• Conclusies. De minister van VenJ heeft in zijn begroting en verantwoording als het gaat om de snv (en de uitvoering daarvan), de rampenbestrijding en de crisisbeheersing nog geen samenhang aangebracht tussen beleid, prestaties en middelen. Hierdoor kan de Tweede Kamer niet vaststellen waaraan de publieke middelen worden besteed en met welk resultaat.
• Conclusies. Ook de gemeenteraad kan op dit moment nog niet goed vaststellen waar de veiligheidsregio de middelen aan besteed en welke resultaten ze daarmee behalen.

• Veel verbeterprogramma’s niet volgens plan verlopen. Mede hierdoor zijn verschillende verbeterprogramma’s de afgelopen jaren niet volgens plan uitgevoerd.
• Veel verbeterprogramma’s niet volgens plan verlopen. Een uitzondering vormde het verbeterprogramma voor het materieelbeheer. Dit programma is volgens het geplande tijdschema uitgevoerd en inmiddels is het materieelbeheer op orde.
• Uitgangspositie verbeterd, maar uitdagingen blijven groot. De snelheid waarmee onderdelen van de strategische nota zijn gewijzigd roept, zeker gezien de meerjarige financiële consequenties van deze wijzigingen, vragen op over de robuustheid van het maatregelenpakket.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Validering Algemene Rekenkamer. De financiële inpasbaarheid van de keuze om deze budgetten te gebruiken voor de aanschaf en exploitatie van 37 jsf-toestellen (inclusief de al gekochte twee testtoestellen) beschouwen we op basis van de op dit moment beschikbare gegevens als maximaal onderbouwd.
• Validering Algemene Rekenkamer. Deze positieve ontwikkeling biedt echter geen zekerheid dat Defensie in staat zal zijn van jaar tot jaar alle uitgaven binnen die gegeven financiële ruimte te houden.
• Validering Algemene Rekenkamer. Ook wij vinden dat de ambities van de krijgsmacht en de mogelijkheden om die te realiseren dichter bij elkaar zijn gebracht. Dat wil echter nog niet zeggen dat zij in balans zijn. De werkelijkheid is nog rauwer dan uit de nota al blijkt.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Onze conclusies. Om te beoordelen of inzetbaarheidsdoelstellingen nu en in de toekomst kunnen worden gehaald is betrouwbare informatie over de operationele gereedheid en over de kosten van personeel en materieel per wapensysteem (investeringen en exploitatie) nodig. De huidige systemen leveren deze informatie nog in onvoldoende mate.
• Financieel beheer en materieelbeheer sterk verbeterd. Het financieel beheer en het materieelbeheer van het Ministerie van Defensie zijn sterk verbeterd in 2012. Het totaal aantal onvolkomenheden in de bedrijfsvoering is afgenomen van zeventien in 2011 naar vijf in 2012.
• Financieel beheer en materieelbeheer sterk verbeterd. Zolang dit niet het geval is, beoordelen wij het materieelbeheer als één Defensiebrede onvolkomenheid.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Conclusies en aanbevelingen. Terugtrekken uit de testfase (IOT&E) (optie 2) achten we een niet voor de hand liggende optie omdat dit voor de Staat per saldo alleen nadelen oplevert, zowel op functioneel gebied, als in tijd en geld.
• Conclusies en aanbevelingen. Een keuze voor terugtrekken uit het JSF-programma en aankoop van een ander toestel ‘van de plank’ (optie 3) is vanwege de gevolgen op de aspecten functionaliteit, tijd en geld alleen rationeel te maken als daarbij de uitgangspunten van de huidige operationele inzet van de Koninklijke Luchtmacht heroverwogen worden.
• Conclusies en aanbevelingen. Uit ons onderzoek blijkt dat zowel optie 1 als 3 de minister van Defensie dwingt tot ingrijpende beslissingen over de samenstelling en uitrusting van de Koninklijke Luchtmacht en wellicht over ook andere onderdelen van de krijgsmacht.

• Conclusies en aanbevelingen. Ondanks die verbondenheid is er geen integrale informatievoorziening over de F-16 en zijn vervanger.
• Conclusies en aanbevelingen. Wij zijn van mening dat de financiële en operationele verwevenheid van beide jachttoestellen erom vraagt dat de minister de Tweede Kamer naast de afzonderlijke stukken informatie ook een integraal overzicht biedt.

• Centrale regie is nodig. In 2011 was er binnen het ministerie nog onvoldoende centrale regie voor het op orde brengen van het beheer.
• Programma SPEER verder vertraagd. SPEER is vertraagd en komt met name door de reorganisatie van het ministerie nog meer onder druk te staan.
• Achterstanden in screening voor vertrouwensfuncties. De MIVD heeft als uitvoerder van screeningen van functionarissen die vertrouwensfuncties bij het Ministerie van Defensie bekleden aanzienlijke achterstanden.

• Conclusies en aanbevelingen. Mede omdat wijzigingen in het internationale programma niet automatisch en niet direct zijn door te vertalen naar Nederland, duurde het enige tijd voordat de Tweede Kamer door de minister van Defensie werd geïnformeerd over de gevolgen voor het project Vervanging F-16
• Conclusies en aanbevelingen. Het kabinet en de Tweede Kamer zouden er daarom goed aan doen om, voordat verdere stappen worden gezet, eerst een relatie te leggen tussen de in 2010 verschenen Defensieverkenningen, de voorgenomen bezuinigingen van het kabinet, het gewenste ambitieniveau voor de krijgsmacht en Europese ontwikkelingen op defensiegebied.
• Stappen richting de JSF. Wij signaleren het risico dat in 2011 de betrokkenheid bij de JSF als opvolger van de F-16 verder toeneemt, zonder dat duidelijk is hoeveel de vervanging van de F-16 mag kosten of hoeveel toestellen moeten worden aangeschaft om het toekomstige ambitieniveau te kunnen halen.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Bij het financieel beheer constateren wij in 2010 een lichte verbetering, maar over het materieelbeheer kunnen we geen voldoende onderbouwd oordeel geven.
• Het Ministerie van Defensie moet de komende jaren forse bezuinigingen realiseren. Het risico bestaat dat dit het nu al te beperkte zicht op de kwaliteit van de bedrijfsvoeringsprocessen verder belemmert en de uitvoering van de verbeterplannen vertraagt.
• Bij de financiële informatie zijn geen belangrijke fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid en de deugdelijke weergave geconstateerd die de tolerantiegrenzen overschrijden.

• Financiële onderbouwing. Over de aanpassing van het verwervingsbudget met € 487 miljoen hebben de auditdiensten van Defensie en EZ aan de Tweede Kamer gemeld dat deze getoetst en geaccordeerd is door de Inspectie der Rijksfinanciën (IRF). Uit onze monitoring blijkt echter dat de IRF deze verhoging tot op het moment van schrijven niet heeft getoetst of geaccordeerd.
• Financiële onderbouwing. De kostenontwikkeling van de ontwikkelfase van het JSF-programma blijft onzeker.
• Voorbereiding mogelijke komst JSF. Over de beveiliging van zogeheten NL eyes only-informatie in ALIS (informatie die alleen bestemd is voor Nederland) bestaan nog veel onduidelijkheden.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• In het financieel beheer verdient het analyseren en oplossen van de problemen in het verplichtingen- en het budgetbeheer prioriteit.
• De financiële informatie in het Jaarverslag 2009 voldoet aan de daaraan te stellen eisen. Wel bleek het nodig om opnieuw een forse extracomptabele correctie op de stand van de aangegane en openstaande verplichtingen in het jaarverslag door te voeren.

• Conclusies. De door het departement eveneens in 2006 geformuleerde doelstelling: «de regering moet erop kunnen rekenen dat Defensie kan leveren wat is aangegeven in de planning en op basis van meldingen in de maandrapportages, waarbij die informatie op orde is en in harde cijfers te meten is» was eind 2008 nog niet gerealiseerd.

• Kosten. Het Ministerie van Defensie heeft het verwervingsbudget voor het project vervanging F-16 niet geactualiseerd van het prijspeil 2005 naar het huidige prijspeil, terwijl het ministerie bij de budgetten voor andere materieelprojecten in principe het meest actuele prijspeil hanteert.
• Kosten. Het Ministerie van Defensie zet zich in voor een alternatief voor de horizontalelijnprijs: de consortium buy.
• Kosten. De kosten bij eventuele beëindiging van deelname aan JSF-programma (uitstapkosten) kunnen oplopen van indicatief minimaal € 316 miljoen tot indicatief minimaal € 430 miljoen.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Het beheer van de verplichtingen en de uitgaven bij het Commando Zeestrijdkrachten (CZSK), het Commando Landstrijdkrachten (CLAS) en het Commando Koninklijke Marechaussee (CKMar) is inmiddels op een zodanig niveau dat bij deze onderdelen niet langer sprake is van een onvolkomenheid in het financieel beheer.
• In het materieelbeheer zien we op sommige onderdelen een verbetering, terwijl andere onderdelen een verslechtering laten zien. Ondanks een licht opgaande lijn, is het materieelbeheer over het geheel genomen nog onvoldoende.
• In 2008 hebben we 22 onvolkomenheden geconstateerd, waarvan 21 in het financieel beheer en het materieelbeheer en een in de overige bedrijfsvoering.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Algemeen. Het ATb waarschuwt uitsluitend tegen terroristische dreigingen. Andersoortige bedreigingen van de veiligheid worden in het systeem niet betrokken. Ondanks voornemens van het kabinet om te komen tot een NAS is dit nog niet van de grond gekomen.
• Algemeen. In de praktijk blijken er, gelukkig, slechts sporadisch situaties op te treden waarin een alertering voor een terroristische dreiging noodzakelijk is. Dit levert op termijn het risico dat betrokkenen het systeem niet actueel houden.

• Ook bij crisisbeheersingsoperaties zien we nog te veel risico’s om te kunnen spreken van goed beheer.
• Munitiebeheer is nergens verbeterd, en daarmee nog steeds een ernstige onvolkomenheid.
• Bezwaaronderzoek: structurele oorzaken en het verbeterproces. Het ministerie bestrijdt de structurele oorzaken van problemen in de bedrijfsvoering van jaar tot jaar dan ook onvoldoende.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Conclusies en aanbevelingen. We zien echter ruimte voor verbetering in de informatievoorziening over de kostenontwikkeling. Daarnaast zien we enkele knelpunten in de manier waarop de JSF-projectorganisatie van het Ministerie van Defensie zich voorbereidt op de komst van de JSF.
• Prijs en kosten JSF. Het valt echter niet te verwachten dat het Ministerie van Defensie ooit een volledig en accuraat beeld zal krijgen van de kostprijs van een JSF-toestel.
• Prijs en kosten JSF. Een ander probleem is dat het Ministerie van Defensie geen volledig overzicht heeft van de kosten voor het JSF-programma voor Nederland.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Oordeel over de bedrijfsvoering. Wij constateren echter ook dat er onvoldoende voortgang is geweest bij het oplossen van problemen zoals het wapen- en munitiebeheer en het financieel beheer, terwijl Defensie zich tot doel had gesteld om de problemen op deze gebieden op te lossen.
• Bezwaaronderzoek sturing en beheersing. Wij constateren dat de bedrijfsvoering al jaren veel en steeds dezelfde onvolkomenheden vertoont. … De Algemene Rekenkamer heeft daarom besloten om in 2007 bezwaaronderzoek uit te voeren naar de redenen waarom onvolkomenheden niet worden opgelost.
• Gebrek aan concrete doelstellingen. Uit het verdiepend onderzoek blijkt dat het ministerie de relatie tussen doelstellingen, prestaties en middelen onvoldoende aangeeft in de begroting en in het jaarverslag.

Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.

• Conclusies. De informatie over inzetbaarheid die de minister ontvangt in de maandrapportages is niet juist en volledig.

• Conclusies. Voor wat betreft de orders voor de Nederlandse luchtvaartindustrie kan geconcludeerd worden dat het bedrijfsleven de ondersteuning die het Nederlandse JSF-programma aan het luchtvaartcluster biedt, positief waardeert. Wel bleek in 2005 het aantal ontvangen orders in de SDD-fase minder dan verwacht (310 miljoen dollar versus 800 miljoen dollar).
• Conclusies. Ook de verwachtingen over het totale aantal te produceren toestellen zijn de afgelopen jaren afgenomen.
• Conclusies. Ten aanzien van de kosten merkt de Algemene Rekenkamer op dat er sprake is van een aanzienlijke kostenstijging (23%) sinds de start van de SDD-fase.

• Bedrijfsvoering. Wij constateren dat het Ministerie van Defensie grote inspanningen heeft geleverd om het materieelbeheer te verbeteren. Op onderdelen hebben deze inspanningen daadwerkelijk tot verbeteringen geleid, maar er zijn geen onvolkomenheden opgelost. De achteruitgang in het materieelbeheer bij KPU zorgde er zelfs voor dat wij dit aanmerken als een ernstige onvolkomenheid.
• Bedrijfsvoering. De Algemene Rekenkamer constateert dat de bedrijfsvoering over de jaren 2003, 2004 en 2005 veel en steeds dezelfde onvolkomenheden vertoont.
• Beleidsinformatie. De Algemene Rekenkamer heeft de beleidsinformatie in het Jaarverslag 2005 onderzocht en concludeert dat de informatie over het gevoerde beleid in het Jaarverslag 2005 van het Ministerie van Defensie op deugdelijke wijze tot stand is gekomen.