1999 tot nu
Algemene Rekenkamer
Wat de Algemene Rekenkamer vond bij Defensie, in haar eigen woorden.
Waar dit vandaan komt
De Algemene Rekenkamer controleert of het Rijk zijn geld goed en volgens de regels uitgeeft. Elk jaar onderzoekt ze het jaarverslag van Defensie (het verantwoordingsonderzoek; het jaar in de kantlijn is het jaar waarover het gaat), en ze onderzoekt onderwerpen als de aanschaf van de F-35 en de onderzeeboten, het personeel en de missies. Ook rapporten over de inlichtingendiensten, de NCTV en de crisisbeheersing staan hier.
Hier staan haar conclusies letterlijk, zoals het rapport ze vooraan zet: hooguit vijf, en het rapport zegt het als er meer zijn. Het is het oordeel van de Rekenkamer, niet dat van Heimdall. Van haar brieven staan alleen de aandachtspunten bij de begroting van Defensie erin, sinds die van 2027; andere brieven, zoals die over de F-35, niet.
- Laatste rapport
- Focus op militaire mobiliteit13 okt 2026Alle rapporten
Wanneer
Elke streep is een rapport, op de dag dat het verscheen. Kies er een.
Rapporten
- 28 feb 2002: Een vlucht door de tijd: rekenkamers en de F-16, 28 feb 2002
- 14 jun 2001: Voorbereiding rampenbestrijding, 14 jun 2001
- 16 mei 2001: Rapport bij de financiële verantwoording 2000 van het Ministerie van Defensie, 16 mei 2001
- 17 mei 2000: Rapport bij de financiële verantwoording 1999 van het Ministerie van Defensie, 17 mei 2000
- 19 mei 2004: Rapport bij het jaarverslag 2003 van het Ministerie van Defensie (X), 19 mei 2004
- 4 feb 2004: Beveiliging militaire objecten, 4 feb 2004
- 2 dec 2003: Personeelsvoorziening krijgsmacht, 2 dec 2003
- 17 jun 2003: Communicatienetwerk C2000 en Geïntegreerd Meldkamersysteem, 17 jun 2003
- 21 mei 2003: Rapport bij het jaarverslag 2002 van het Ministerie van Defensie (X), 21 mei 2003
- 10 apr 2003: Uitwisseling van opsporings- en terrorisme-informatie, 10 apr 2003
- 5 jun 2002: Rapport bij de financiële verantwoording 2001 van het Ministerie van Defensie, 5 jun 2002
- 11 okt 2006: Monitoring verwerving Joint Strike Fighter; Stand van zaken september 2006, 11 okt 2006
- 11 okt 2006: Managementinformatie over inzetbaarheid Defensie, 11 okt 2006
- 17 mei 2006: Rapport bij het jaarverslag 2005 van het Ministerie van Defensie (X), 17 mei 2006
- 7 dec 2005: Beveiliging militaire objecten: vervolgonderzoek, 7 dec 2005
- 28 sep 2005: Gebruik van grenscontroles bij terrorismebestrijding, 28 sep 2005
- 18 mei 2005: Rapport bij het jaarverslag 2004 van het Ministerie van Defensie (X), 18 mei 2005
- 7 apr 2005: Functioneren Kustwacht Nederland, 7 apr 2005
- 3 feb 2009: Monitoring verwerving Joint Strike Fighter, stand van zaken oktober 2008, 3 feb 2009
- 19 jun 2008: Alerteringssysteem Terrorismebestrijding, 19 jun 2008
- 21 mei 2008: Rapport bij het jaarverslag 2007 van het Ministerie van Defensie (X), 21 mei 2008
- 4 dec 2007: Monitoring verwerving Joint Strike Fighter: stand van zaken september 2007, 4 dec 2007
- 16 mei 2007: Rapport bij het jaarverslag 2006 van het Ministerie van Defensie (X), 16 mei 2007
- 24 mrt 2011: Monitoring vervanging F-16: Stand van zaken december 2010; onder andere ontwikkelingen Joint Strike Fighter, 24 mrt 2011
- 19 mei 2010: Rapport bij het jaarverslag 2009 van het Ministerie van Defensie (X), 19 mei 2010
- 4 feb 2010: Monitoring verwerving Joint Strike Fighter: Stand van zaken augustus 2009, 4 feb 2010
- 10 dec 2009: Verantwoordingsinformatie operationele gereedheid Defensie, 10 dec 2009
- 20 mei 2009: Rapport bij het jaarverslag 2008 van het Ministerie van Defensie (X), 20 mei 2009
- 24 okt 2012: Uitstapkosten Joint Strike Fighter, 24 okt 2012
- 16 mei 2012: Rapport bij het Jaarverslag 2011 van het Ministerie van Defensie (X), 16 mei 2012
- 3 apr 2012: Monitoring vervanging F-16; stand van zaken december 2011; inzetbaarheid F-16 en ontwikkelingen Joint Strike Fighter, 3 apr 2012
- 18 mei 2011: Rapport bij het jaarverslag 2010 van het Ministerie van Defensie (X), 18 mei 2011
- 13 nov 2014: Zicht overheden op beschermen burgers en bedrijven, 13 nov 2014
- 21 mei 2014: Resultaten verantwoordingsonderzoek 2013 bij het Ministerie van Defensie (X), 21 mei 2014
- 19 sep 2013: Validering nota ‘In het belang van Nederland’, 19 sep 2013
- 15 mei 2013: Rapport bij het Jaarverslag 2012 van het Ministerie van Defensie (X), 15 mei 2013
- 18 mei 2016: Resultaten verantwoordingsonderzoek 2015 bij het Ministerie van Defensie (X), 18 mei 2016
- 20 mei 2015: Resultaten verantwoordingsonderzoek 2014 Ministerie van Defensie (X), 20 mei 2015
- 19 mei 2015: Bezuinigingen en intensiveringen bij de AIVD; Budgettaire turbulentie in de periode 2012-2015, 19 mei 2015
- 6 mrt 2019: Lessen van de JSF; Grip krijgen op grote projecten voor aanschaf defensiematerieel, 6 mrt 2019
- 31 okt 2018: Financiële processen JSF; Internationaal samenwerken, nationaal controleren, 31 okt 2018
- 13 jun 2018: Inzet Nederlandse krijgsmacht voor VN-missie in Mali; Goed improviseren vergt goede voorbereiding, 13 jun 2018
- 16 mei 2018: Resultaten verantwoordingsonderzoek 2017 Ministerie van Defensie (X), 16 mei 2018
- 17 mei 2017: Resultaten verantwoordingsonderzoek 2016 Ministerie van Defensie (X), 17 mei 2017
- 22 apr 2021: Slagkracht AIVD en MIVD; De wet dwingt, de tijd dringt, de praktijk wringt, 22 apr 2021
- 13 apr 2021: Uit het vizier; Wat gebeurde er met de voorgenomen doelstellingen van 2011 tot bezuinigingen op defensiebegroting?, 13 apr 2021
- 12 okt 2020: Vizier op de vervanging van de onderzeeboten; De studiefase doorgelicht, 12 okt 2020
- 20 mei 2020: Resultaten verantwoordingsonderzoek 2019 Ministerie van Defensie (X), 20 mei 2020
- 20 apr 2020: Digitalisering aan de grens; Cybersecurity van het grenstoezicht door de Koninklijke Marechaussee op Schiphol, 20 apr 2020
- 15 mei 2019: Resultaten verantwoordingsonderzoek 2018 Ministerie van Defensie (X), 15 mei 2019
- 4 mrt 2025: De derde hoofdtaak van de krijgsmacht; Ondersteuning bij rampenbestrijding, rechtshandhaving en humanitaire hulp, 4 mrt 2025
- 11 feb 2025: Focus op schadevergoedingen voor veteranen, 11 feb 2025
- 7 nov 2024: De kracht en kwetsbaarheid van het digitale krijgsmachtnetwerk NAFIN, 7 nov 2024
- 23 mei 2024: Vizier op de vervanging van de onderzeeboten, deel 2; De verwervingsfase doorgelicht, 23 mei 2024
- 15 mei 2024: Resultaten verantwoordingsonderzoek 2023 Defensiematerieelbegrotingsfonds (K), 15 mei 2024
- 15 mei 2024: Resultaten verantwoordingsonderzoek 2023 Ministerie van Defensie (X), 15 mei 2024
- 17 mei 2023: Resultaten verantwoordingsonderzoek 2022 Defensiematerieelbegrotingsfonds (K), 17 mei 2023
- 17 mei 2023: Resultaten verantwoordingsonderzoek 2022 Ministerie van Defensie (X), 17 mei 2023
- 13 okt 2026: Focus op militaire mobiliteit, 13 okt 2026
- 22 sep 2026: Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2027 van het Ministerie van Defensie en Defensiematerieelbegrotingsfonds, 22 sep 2026
- 20 mei 2026: Resultaten verantwoordingsonderzoek 2025 ministerie van Defensie en Defensiematerieelbegrotingsfonds, 20 mei 2026
- 3 jun 2025: Focus op grenscontroles, 3 jun 2025
- 21 mei 2025: Resultaten verantwoordingsonderzoek 2024 ministerie van Defensie en Defensiematerieelbegrotingsfonds, 21 mei 2025
Een hoger streepje: meer op die plek, te dicht bij elkaar om apart te tonen. Kies het voor de lijst.
Alle rapporten
Elk rapport met de conclusies die het zelf vooraan zet, letterlijk.
2023
Verantwoordingsonderzoek van de Algemene Rekenkamer, verschenen op
Volgens de Algemene Rekenkamer (1 Onze conclusies (citaten van de publicatiepagina, die hoofdstuk 1 overneemt)):
- Onze conclusies.
Wij constateren dat er in de periode 2018-2023 vaak meer is begroot dan gerealiseerd aan uitgaven en verplichtingen. Daardoor heeft de minister meerdere keren extra geld voor materieel met een kasschuif doorgeschoven naar volgende jaren.
Nog 3 kernboodschappen
- Onze conclusies.
In 2022 en 2023 is meer geld naar volgende jaren doorgeschoven dan er aan extra geld bijgekomen is. Dit veroorzaakt een zogenaamde boeggolf in de begroting.
- Onze conclusies.
We constateren daarnaast dat 63% van de investeringsprojecten vertraagd is. De verplichte evaluatiefase van grote investeringsprojecten in het Defensie Materieel Proces, de E-fase, wordt nauwelijks uitgevoerd terwijl dit wel belangrijke lessen op kan leveren voor toekomstige verwervingstrajecten voor defensiematerieel.
- Onze conclusies.
Onze oordelen over de beleidsinformatie, de bedrijfsvoeringsinformatie en de financiële informatie in het jaarverslag van het Defensiematerieelbegrotingsfonds zijn positief, met uitzondering van ons oordeel over de rechtmatigheid van de verplichtingen.
Waar de datum staat
Rapport15-05-2024PDF-document927.53 KB48 pagina's
- Onze conclusies.
2022
Resultaten verantwoordingsonderzoek 2022 Ministerie van Defensie (X) (opent in nieuw venster)
Verantwoordingsonderzoek van de Algemene Rekenkamer, verschenen op
Volgens de Algemene Rekenkamer (1 Onze conclusies (citaten van de publicatiepagina, die hoofdstuk 1 overneemt)):
- Onze conclusies.
De Algemene Rekenkamer concludeert dat het ministerie nog steeds kampt met problemen in de bedrijfsvoering. Dit belemmert de minister bij het uitvoeren van de 3 hoofdtaken van de krijgsmacht.
Nog 4 kernboodschappen
- Bedrijfsvoering moet verder verbeteren.
Daardoor worden de gevolgen zichtbaar van problemen die al jarenlang spelen. Voorbeelden daarvan zijn tekortkomingen in het vastgoed-, inkoop- en munitiebeheer.
- Bedrijfsvoering moet verder verbeteren.
We signaleren daarnaast dat commandanten steeds meer verantwoordelijkheden toebedeeld krijgen en dat onnodige bureaucratie binnen de defensieorganisatie de bedrijfsvoering bemoeilijkt.
- Bedrijfsvoering moet verder verbeteren.
De minister van Defensie zal verder moeten investeren in een toekomstbestendige bedrijfsvoering.
- Beveiliging van militaire objecten niet op orde.
We constateren dat de militaire objecten die het zwaarst beveiligd horen te zijn, dat in de praktijk niet zijn.
Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.
Waar de datum staat
Rapport17-05-2023PDF-document1.04 MB60 pagina's
- Onze conclusies.
2022
Verantwoordingsonderzoek van de Algemene Rekenkamer, verschenen op
Volgens de Algemene Rekenkamer (1 Onze conclusies (citaat van de publicatiepagina, die hoofdstuk 1 overneemt)):
- Onze conclusies.
Onze oordelen over de beleidsinformatie, de bedrijfsvoeringsinformatie en de financiële informatie in het jaarverslag van het Defensiematerieelbegrotingsfonds zijn positief, met uitzondering van ons oordeel over de rechtmatigheid van de verplichtingen.
Waar de datum staat
Rapport17-05-2023PDF-document659.9 KB28 pagina's
- Onze conclusies.
2021
Resultaten verantwoordingsonderzoek 2021 Ministerie van Defensie (X) (opent in nieuw venster)
Verantwoordingsonderzoek van de Algemene Rekenkamer, verschenen op
Volgens de Algemene Rekenkamer (1 Onze conclusies (de PDF staat in twee kolommen; citaten van de publicatiepagina, die hoofdstuk 1 overneemt)):
- Onze conclusies.
Over het jaar 2021 zien we nauwelijks verbeteringen in de hardnekkige problemen in de bedrijfsvoering van het Ministerie van Defensie.
Nog 4 kernboodschappen
- Onze conclusies.
De problemen zijn te herleiden tot beperkte budgetten en onvoldoende prioritering, en hebben een structureel karakter. Daarnaast hebben de problemen in de bedrijfsvoering te maken met onvoldoende aandacht voor het naleven van regelgeving.
- Hardnekkige problemen in de bedrijfsvoering.
De bedrijfsvoering van het Ministerie van Defensie was ook in 2021 niet op orde. In het vastgoed-, inkoop- en munitiebeheer was nog altijd sprake van hardnekkige problemen.
- Hardnekkige problemen in de bedrijfsvoering.
Bij andere onderdelen van de bedrijfsvoering zoals inkoopbeheer zien we dat het ministerie de waarborgen voor een rechtmatige en doelmatige uitvoering niet consistent naleeft. Dit leidde in 2021 tot omvangrijke fouten en onzekerheden bij het inkoopbeheer.
- Ook meer geld vraagt om keuzes.
Er moet beleid gemaakt worden waarbij voor de krijgsmacht duidelijke prioriteiten worden gesteld.
Waar de datum staat
Rapport18-05-2022PDF-document974.91 KB60 pagina's
- Onze conclusies.
2021
Verantwoordingsonderzoek van de Algemene Rekenkamer, verschenen op
Volgens de Algemene Rekenkamer (1 Onze conclusies (citaat van de publicatiepagina, die hoofdstuk 1 overneemt)):
- Onze conclusies.
Onze oordelen over de beleidsinformatie, de bedrijfsvoeringsinformatie en de financiële informatie in het jaarverslag van het Defensiematerieelbegrotingsfonds zijn positief, met uitzondering van ons oordeel over de rechtmatigheid van de verplichtingen.
Waar de datum staat
Rapport18-05-2022PDF-document647.3 KB30 pagina's
- Onze conclusies.
2021
Slagkracht AIVD en MIVD; De wet dwingt, de tijd dringt, de praktijk wringt (opent in nieuw venster)
Onderzoek van de Algemene Rekenkamer, verschenen op
Volgens de Algemene Rekenkamer (Samenvatting, 1.3 Conclusies):
- Conclusies.
Onze hoofdconclusie is dat in het debat over de invoering van de Wiv 2017 en in de voorbereiding op de implementatie van de nieuwe wet onvoldoende aandacht is besteed aan de impact van de Wiv 2017 op de uitvoeringspraktijk van de I&V-diensten.
Nog 4 kernboodschappen
- Operationele slagkracht en toekomstbestendigheid van de I&V-diensten staan onder druk.
Kabelinterceptie, de belangrijkste nieuwe bevoegdheid voor de I&V-diensten, is ruim 2 jaar na de inwerkingtreding van de wet nog niet gerealiseerd.
- Operationele slagkracht en toekomstbestendigheid van de I&V-diensten staan onder druk.
Nieuwe waarborgen uit de Wiv 2017 beperken de inzet van bepaalde bijzondere bevoegdheden.
- Operationele slagkracht en toekomstbestendigheid van de I&V-diensten staan onder druk.
Daarnaast zien we bij operationele teams – om de Wiv 2017 rechtmatig uit te voeren – een toename van administratieve handelingen waardoor minder tijd overblijft voor het uitvoeren van onderzoek in het belang van de nationale veiligheid.
- Operationele slagkracht en toekomstbestendigheid van de I&V-diensten staan onder druk.
De inlichtingenpositie van de I&V-diensten staat daarenboven onder druk omdat de implementatie van de Wiv 2017 is onderschat en nog niet is afgerond.
Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.
Waar de datum staat
Rapport22-04-2021PDF-document1.13 MB82 pagina's
- Conclusies.
2021
Onderzoek van de Algemene Rekenkamer, verschenen op
Volgens de Algemene Rekenkamer (1 Inleiding, paragrafen 1.2-1.4 (uitkomsten van het onderzoek; de 7 lessen staan in hoofdstuk 5)):
- Uitkomsten onderzoek: geen van de bezuinigingen is gehaald.
10 jaar na de bezuinigingsoperatie constateren wij dat geen van de onderzochte bezuinigingsdoelstellingen zijn gerealiseerd. Hierdoor is in deze periode op de vier casussen 46%, oftewel € 423 miljoen cumulatief, minder bezuinigd dan beoogd in de Beleidsbrief.
Nog 4 kernboodschappen
- Uitkomsten onderzoek: geen van de bezuinigingen is gehaald.
Uit ons onderzoek blijkt dat de bezuinigingen anders uitgevoerd zijn dan in 2011 werd beoogd en dat af te stoten materieel vaak toch wordt aangehouden en zelfs wordt uitgebreid. Dat is vanuit het oogpunt van de bezuiniging niet doeltreffend.
- Uitkomsten onderzoek: geen van de bezuinigingen is gehaald.
Als voorbeeld: het weer kopen van gevechtstanks kost meer dan € 1 miljard. Wij concluderen dat dit bijna 8 maal duurder uitvalt dan wanneer de na 2011 door Nederland verkochte tanks waren geüpgraded naar hetzelfde type in plaats van verkocht.
- Aanpassingen in begroting en administratie nodig om inzicht in bezuinigingen te krijgen.
De Algemene Rekenkamer heeft de 4 casussen in dit rapport zelf moeten reconstrueren omdat de administratie van het Ministerie van Defensie zelfs na tien jaar geen realisatiecijfers kan produceren.
- Geordend en toegankelijk archief essentieel voor democratische controle.
Daarom oordelen we dat het archief van het Ministerie van Defensie niet in de goede, geordende en toegankelijke staat is die de Archiefwet voorschrijft.
Waar de datum staat
Rapport13-04-2021PDF-document813.31 KB44 pagina's
- Uitkomsten onderzoek: geen van de bezuinigingen is gehaald.
2020
Resultaten verantwoordingsonderzoek 2020 Ministerie van Defensie (X) (opent in nieuw venster)
Verantwoordingsonderzoek van de Algemene Rekenkamer, verschenen op
Volgens de Algemene Rekenkamer (1 Onze conclusies (de PDF staat in twee kolommen; citaten van de publicatiepagina, die hoofdstuk 1 overneemt)):
- Onze conclusies.
Hoewel het de minister van Defensie dit jaar gelukt een onvolkomenheid op te lossen, worstelt zij met een aantal hardnekkige problemen. Op het gebied van het beheer en onderhoud van het vastgoed zien we dit jaar niet of nauwelijks verbetering, hetgeen leidt tot ons oordeel dat hier sprake is van een ernstige onvolkomenheid.
Nog 4 kernboodschappen
- Budget en opdracht aan de krijgsmacht uit evenwicht.
Tussen de politieke opdracht aan het Ministerie van Defensie en het beschikbare budget bestaat al enige jaren een disbalans.
- Kortetermijndenken vergroot het probleem.
In de verantwoordingsonderzoeken over 2018, 2019 en dit jaar zien we dat het Ministerie van Defensie deze kortetermijnbenadering ook voor de instandhouding van het vastgoed toepast(e). De uitgaven voor reparaties, correctief onderhoud, gingen ten koste van het budget voor het preventief onderhoud.
- Budget en opdracht moeten in balans.
De minister heeft in 2020 een stap gezet en de invulling van de opdrachten aan de defensieonderdelen laten aanpassen aan het beschikbare budget.
- Herstel is lastige opgave.
Zowel het budget verhogen als naar beneden bijstellen levert de minister een lastige taak op.
Waar de datum staat
Rapport19-05-2021PDF-document1.15 MB68 pagina's
- Onze conclusies.
2020
Vizier op de vervanging van de onderzeeboten; De studiefase doorgelicht (opent in nieuw venster)
Onderzoek van de Algemene Rekenkamer, verschenen op
Volgens de Algemene Rekenkamer (Over deze publicatie en de belangrijkste uitkomsten van het onderzoek):
De minister van Defensie heeft tijdens de studiefase een aantal positieve stappen gezet. Zo heeft zij een inschatting gemaakt van de kosten voor de hele levensduur van 30 jaar van de nieuwe onderzeeboten.
Nog 4 kernboodschappen
Tegelijkertijd komen uit ons onderzoek verschillende financiële risico’s naar voren. Zo gaat de door de minister gekozen variant B uit van een onderzeeboot die zal worden samengesteld uit een aantal ontwerpen van onderzeeboten die zich niet in de praktijk hebben bewezen.
Daardoor zitten er in het verdere ontwerpproces volgens ons risico’s die niet allemaal zijn afgedekt door passende risicobedragen.
Samen met niet verwerkte kosten constateert de Algemene Rekenkamer door eigen berekeningen dat het budget tenminste € 730 miljoen hoger ligt dan in de vertrouwelijke bijlage van de B-brief staat vermeld.
Doordat de minister het budget een aantal malen verhoogde, zijn investeringen in en verwerving van andere wapensystemen uitgesteld. Daarmee dreigt het onderzeebootproject andere aankopen nog verder te verdringen.
Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.
Waar de datum staat
Rapport12-10-2020PDF-document910.69 KB20 pagina's
2020
Onderzoek van de Algemene Rekenkamer, verschenen op
Volgens de Algemene Rekenkamer (1 Samenvatting):
Uit ons onderzoek blijkt dat de werking van de cybersecuritymaatregelen in de praktijk nog te wensen overlaat.
Nog 4 kernboodschappen
In het licht van alle komende technologische ontwikkelingen beoordelen we het huidige niveau van cybersecurity op het grenstoezicht als onvoldoende en niet toekomstbestendig.
Uit ons onderzoek blijkt dat het IT-systeem van de balie en het selfservicesysteem operationeel zijn zonder de vereiste goedkeuring. Daardoor is niet vastgesteld dat ze veilig zijn.
In ons onderzoek bleek dat het IT-systeem voor de balie en het pre-assessmentsysteem nog niet onderworpen waren aan de voorgeschreven beveiligingstests.
Ook is er geen cyberoefening gedaan voor het grenstoezicht. Hierdoor is onzeker of de reactie vanuit het Ministerie van Defensie op een cyberaanval in de praktijk van het grenstoezicht effectief is.
Het rapport noemt er meer; dit zijn de eerste 5.
Waar de datum staat
Rapport20-04-2020PDF-document2.72 MB54 pagina's
Zo verwijs je hiernaar
Heimdall Atlas, ‘Algemene Rekenkamer’, bijgewerkt 19 november 2026, geraadpleegd 19 november 2026, https:/
Heimdall zet op een rij wat anderen publiceerden. Gebruik je een feit, noem dan ook de oorspronkelijke bron: die staat erbij.
Voor een scriptie of publicatie: APA en BibTeX
APA
Heimdall Atlas. (2026, 19 november). Algemene Rekenkamer. Geraadpleegd op 19 november 2026, van https:/
BibTeX
@misc{heimdall-nl-politiek-rekenkamer,
author = {{Heimdall Atlas}},
title = {Algemene Rekenkamer},
year = {2026},
date = {2026-11-19},
url = {https://heimdallatlas.com/nl/politiek/rekenkamer},
urldate = {2026-11-19},
note = {Geraadpleegd op 19 november 2026; dataversie 4532052d184e1988}
} Dataversie 4532052d184e1988: daarmee is precies na te gaan welke gegevens je zag.